بدان كه فايدهء علم تشريح ؛ خواه تعلّم و معرفت آن به جهت نظر و علم محض مجرّد از قصد مباشرت عمل باشد ، خواه براى مباشرت عمل ، و خواه مِن جهة استدلال « 1 » . امّا از جهت اوّل كه معرفت اجزاء بدن بالتفصيل است به جهت نظر بدون قصد عمل : و اين ، خود ظاهر و بين و بديهى است كه طبيب محتاج بدين است ؛ كه تا او را معرفتِ كما ينبغى حاصل نگردد ، بحث او از عوارض ذاتيهء آن - كه موضوع آن است - آسان نخواهد بود ؛ به چند وجه : اوّل : آن كه بعضى اعضاء ، مفرده و بعضى مركّبه‌اند . و معنى هر دو در مبحث اعضاء در فصل چهارم ذكر يافت . دوم : آن كه اعضاء حيوانات ، مختلف مىباشند به حسب اختلاف نفوس ايشان « 2 » و اقدار تكليفِ شان ؛ زيرا كه اعضاء ، آلات نفوس در ظهور و صدور افاعيل آنند و محكوم آن ، و حكيمِ عليمِ « 3 » علَى الإطلاق - جَلَّ وَ عَزَّ - به هر يك از حيوانات به حسب حاجت و ضرورت ، اعضاء متفاوت در تعداد و مقدار و هيأت و شكل و اوضاع و تركيب عطا فرموده ، پس امر به اتيان افعال و اعمال كرده و طريق آن را بدان تعليم و هدايت نموده ؛ به حكم « ربنا الَّذى اعْطى كُلَّ شَىءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى » ؛ « 4 » مانند « شير » كه چون غذاى آن را مقرّر به گوشت حيوانات كرده ، لهذا بُنيه « 5 » و اعضاء آن را مستحكم و قواى آن را قوى و نفس آن را شجاع و مِقدام و غلبه بر حيوانات ديگر نموده ؛ تا آن كه متمكّن و قادر بر قهر آن‌ها و اكل لحوم آن‌ها باشد . همچنين ، هر [ يك از ] حيوانات قريبهء بدان كه استخوان بُنيهء آن‌ها را مستحكم و

--> ( 1 ) . ب : من جههء الاستدلال . ( 2 ) . الف : اوشان . ( 3 ) . ب : ( عليم ) حذف شده . ( 4 ) . سورهء طه ، آيه 50 . ( 5 ) . الف : ابنيه .